استئوتومی ساژیتال دوطرفه فک پایین (Bilateral Sagittal Split Osteotomy یا BSSO) پرکاربردترین تکنیک جراحی فک پایین در جهان است. ایده آن ساده اما هوشمندانه است: بهجای بریدن عرضی استخوان، آن را در راستای طولی «میشکافند» تا دو سطح استخوانی وسیع روی هم بلغزند. این همپوشانی، سطح تماس زیادی برای جوش خوردن فراهم میکند.
چه زمانی عقب بردن فک پایین انتخاب میشود؟
- فک پایین بیشرشدیافته با فک بالای طبیعی (تأیید با SNB بالا و SNA طبیعی در سفالومتری)
- عدم تقارن فک پایین که یک سمت بلندتر رشد کرده
- پس از تعیین اینکه مشکل واقعاً از فک پایین است و نه از عقبرفتگی فک بالا — تفکیکی که در مقاله کلاس ۳ توضیح داده شده
مراحل عمل
۱. برش داخل دهانی در امتداد لبه قدامی راموس فک پایین.
۲. نمایان کردن سطح داخلی راموس و شناسایی محل ورود عصب آلوئولار تحتانی.
۳. برش استخوانی افقی روی سطح داخلی، برش عمودی روی سطح خارجی و اتصال آنها.
۴. شکافتن کنترلشده استخوان با اسکنه، بهگونهای که عصب داخل قطعه دیستال باقی بماند.
۵. جابهجایی قطعه دنداندار به موقعیت جدید.
۶. تثبیت با پیچ دو-قشری یا پلاک.
مرحله سوم و چهارم حساسترین بخش کار است؛ کیفیت اجرای آن رابطه مستقیم با میزان اختلال حسی پس از عمل دارد.
اثر بر ناحیه زیر چانه و خط گردن
عقب بردن فک پایین علاوه بر رابطه دندانی، ناحیه زیرچانهای (submental) را هم تغییر میدهد. بافت نرم زیر چانه که پیشتر روی استخوان جلوآمده کشیده شده بود، پس از عقب رفتن استخوان دچار تغییر شکل میشود. در برخی بیماران — بهویژه افراد مسنتر یا کسانی که خاصیت ارتجاعی پوستشان کمتر است — این میتواند به شلشدگی نسبی زیر چانه منجر شود.
این تغییرات موضوع پژوهشهای اندازهگیری اختصاصی بوده است؛ خلاصه فارسی یکی از آنها در صفحه تغییرات ناحیه زیرچانهای پس از عقب بردن فک پایین در دسترس است. آگاهی از این موضوع پیش از عمل کمک میکند انتظارات واقعبینانه شکل بگیرد و در صورت لزوم، درباره اقدامات تکمیلی از قبل گفتوگو شود.
محدودیت مهم: مسیر هوایی
با عقب رفتن فک پایین، محل اتصال عضلات زبان هم عقب میرود و فضای پشت زبان تنگتر میشود. در بیماران سالم و با حرکتهای متوسط این معمولاً مشکلی ایجاد نمیکند، اما در افراد دارای اضافهوزن، خروپف زمینهای یا آپنه خواب شناختهشده، عقب بردن زیاد فک پایین میتواند وضعیت را بدتر کند.
در چنین مواردی راهحل رایج، تقسیم حرکت بین دو فک است: بهجای عقب بردن ۸ میلیمتری فک پایین، فک بالا ۴ میلیمتر جلو و فک پایین ۴ میلیمتر عقب برده میشود (جراحی دو فک).
پایداری و بازگشت
پایداری فک پایین پس از عقب بردن به عوامل متعددی بستگی دارد: میزان حرکت، نوع تثبیت، وضعیت مفصل فکی و کشش عضلات. مطالعاتی که پایداری اسکلتی را پس از تثبیت با پلاک بررسی کردهاند، در صفحه مقالات علمی فهرست شدهاند.
عواملی که خطر بازگشت را افزایش میدهند:
- حرکتهای بسیار بزرگ
- چرخش نامطلوب قطعه پروگزیمال هنگام تثبیت
- بیماری فعال مفصل فکی، بهویژه تحلیل کندیل (اختلالات مفصل فکی)
- ادامه ندادن ارتودنسی نهایی و استفاده نکردن از نگهدارنده
اختلال حسی: صادقانهترین بخش گفتوگو
عصب آلوئولار تحتانی در همان مسیری قرار دارد که استخوان شکافته میشود. به همین دلیل، بیحسی یا گزگز لب پایین و چانه پس از BSSO یک عارضه نیست، بلکه یک انتظار است. در بیشتر بیماران این حس طی هفتهها تا ماهها بهتدریج بازمیگردد؛ در بخشی از بیماران بازگشت کامل نیست. عوامل خطر شامل سن بالاتر، حرکت بزرگتر و آناتومی نزدیک عصب به سطح استخوان است.
بحث کامل درباره اختلالات عصبی و سایر عوارض در عوارض جراحی فک آمده است. پژوهشهای مربوط به اختلالات عصب سهقلو نیز در بخش مقالات علمی قابل مرور است.
منابع علمی
- تغییرات ناحیه زیرچانهای پس از عقب بردن فک پایین — خلاصه فارسی
- مرور اختلالات عصب سهقلو در جراحی فک و صورت — فهرست مقالات
- PubMed Central — متن کامل رایگان مقالات علمی: pmc.ncbi.nlm.nih.gov
یادآوری: این مطلب با هدف اطلاعرسانی نوشته شده و جایگزین معاینه و مشاوره حضوری نیست. تصمیمگیری درباره هر درمانی باید پس از بررسی بالینی، عکسهای رادیوگرافی و شرایط اختصاصی هر فرد انجام شود. نتیجه درمان در افراد مختلف متفاوت است و هیچ نتیجهای تضمین نمیشود.