شکاف لب و کام یکی از شایعترین ناهنجاریهای مادرزادی صورت است. در هفتههای ششم تا دهم بارداری، بخشهای مختلف صورت باید به هم بپیوندند؛ اگر این پیوستن کامل نشود، شکاف باقی میماند.
مهمترین نکتهای که خانوادهها باید بدانند: این یک بیماری نیست که با یک عمل تمام شود، بلکه یک مسیر درمانی چندساله با یک تیم چندتخصصی است.
چرا اتفاق میافتد؟
علت در بیشتر موارد ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی است. سابقه خانوادگی یکی از عوامل خطر شناختهشده است؛ نقش سابقه خانوادگی و سایر عوامل خطر در مطالعهای اختصاصی بررسی شده است (خلاصه فارسی).
سازمان جهانی بهداشت و مراکز پیشگیری، مصرف کافی اسید فولیک پیش و در اوایل بارداری، اجتناب از دخانیات و الکل، و کنترل دیابت مادر را از عوامل کاهشدهنده خطر میدانند.
آنچه علت نیست: کار یا رفتار خاص مادر در دوران بارداری، ترس یا اتفاقات روحی. احساس گناه در والدین شایع است و پایه علمی ندارد.
تیم درمان
درمان مطلوب نیازمند هماهنگی این تخصصهاست:
- جراح فک و صورت / جراح پلاستیک
- متخصص گوش و حلق و بینی
- ارتودنتیست و دندانپزشک کودکان
- گفتاردرمانگر
- شنواییشناس
- متخصص تغذیه و پرستار آموزشدیده
- روانشناس و مشاور ژنتیک
جدول زمانی درمان
تولد تا سه ماهگی — تغذیه و آمادهسازی
مشکل اصلی در روزهای نخست، تغذیه است. نوزاد با شکاف کام نمیتواند مکش کافی ایجاد کند. سرشیشههای مخصوص و آموزش وضعیت شیردهی معمولاً مشکل را حل میکنند.
در برخی مراکز از صفحههای شکلدهی پیش از جراحی (NAM) برای نزدیک کردن لبههای شکاف استفاده میشود.
حدود سه تا شش ماهگی — ترمیم لب (Cheiloplasty)
اولین جراحی بزرگ. لب و کف بینی بازسازی میشود. زمان دقیق به وزنگیری و سلامت عمومی نوزاد بستگی دارد.
حدود نه تا هجده ماهگی — ترمیم کام (Palatoplasty)
بستن کام برای جدا کردن دهان از بینی. زمانبندی این جراحی مهم است: خیلی زود، رشد فک بالا را محدود میکند؛ خیلی دیر، رشد گفتار آسیب میبیند.
سنین پیشدبستانی — گفتار و شنوایی
نارسایی دریچه کامی-حلقی میتواند باعث تودماغی شدن صدا شود. ارزیابی گفتار بخش ثابت پیگیری است. برای سنجش عینی گفتار در بیماران شکاف، آزمونهای غیروابسته به زبان توسعه یافتهاند (خلاصه فارسی).
عفونت مکرر گوش میانی در این کودکان شایع است و پایش شنوایی ضروری است.
حدود هشت تا دوازده سالگی — پیوند استخوان آلوئول
در شکافهایی که لثه و استخوان زیر آن را درگیر میکنند، شکاف استخوانی با پیوند — معمولاً از تاج لگن — پر میشود. زمانبندی معمولاً بر اساس مرحله رویش دندان نیش دائمی تعیین میشود.
این مرحله سه هدف دارد: پایدار کردن قوس فک بالا، فراهم کردن استخوان برای رویش دندان نیش، و بستن ارتباط دهان و بینی. جزئیات فنی در پیوند استخوان فک.
نوجوانی — ارتودنسی
مرتب کردن دندانها و آمادهسازی برای مرحله بعد (ارتودنسی و جراحی فک).
پایان رشد — جراحی اصلاحی فک
بخش قابل توجهی از بیماران شکاف لب و کام در پایان دوران رشد با عقبرفتگی فک بالا مواجهاند، چون بافت اسکار جراحیهای قبلی رشد رو به جلو را محدود کرده است.
درمان معمولاً جلو آوردن فک بالا است. در مواردی که اسکار شدید باشد یا حرکت مورد نیاز بزرگ، بهجای جابهجایی یکمرحلهای از دیستراکشن (کشش تدریجی استخوان) استفاده میشود. مقایسه این دو روش در بیماران شکاف موضوع مطالعات اختصاصی بوده است (دیستراکشن در برابر لوفور I، دیستراکشن قدامی فک بالا در بیماران شکاف).
اصلاحات ثانویه
ترمیم اسکار لب، اصلاح تقارن بینی و بازسازی بافتهای نرم. یکی از روشهای مورد مطالعه، استفاده از گرافت درم بدون سلول برای اصلاح ثانویه لب شکاف است (خلاصه فارسی).
پیام برای خانوادهها
مسیر طولانی است، اما نتیجه در بیشتر کودکان بسیار خوب است: تغذیه طبیعی، گفتار قابل فهم، ظاهر متقارن و زندگی کاملاً عادی. آنچه بیشترین تفاوت را ایجاد میکند، پیوستگی پیگیری است — نه یک جراحی درخشان.
دکتر علیرضا قاسمی از سال ۲۰۰۱ در برنامههای جراحی بشردوستانه ترمیم شکاف لب و کام و تومورهای صورت مشارکت داشته است؛ از جمله همکاری با Interplast Germany و بنیاد امام حسین اصفهان.
خدمات مرتبط: درمان ناهنجاریهای مادرزادی.
منابع علمی
- سابقه خانوادگی و عوامل خطر در شکاف لب و کام — خلاصه فارسی
- گرافت درم بدون سلول در اصلاح ثانویه لب شکاف — خلاصه فارسی
- CDC — Facts about Cleft Lip and Cleft Palate: cdc.gov
- World Health Organization — Congenital disorders: who.int
یادآوری: این مطلب با هدف اطلاعرسانی نوشته شده و جایگزین معاینه و مشاوره حضوری نیست. تصمیمگیری درباره هر درمانی باید پس از بررسی بالینی، عکسهای رادیوگرافی و شرایط اختصاصی هر فرد انجام شود. نتیجه درمان در افراد مختلف متفاوت است و هیچ نتیجهای تضمین نمیشود.